Ahad, 13 November 2016

SALUMPONG KARONG BESI

● SALUMPONG KARONG BESI 
“Nama jejulok nuan unggal munoh sambok? Nama gela nuan unggal mantap sawa?” pia ko iya.
“Barang dulu nanya, nya meh dulu madah ka jejulok diri,” pia ko saut Mabong Panggau.
Nyau kepuas ke besaut ke jejulok pangan dia Mabong Tuai lalu madah ke jejulok Mabong Panggau selalu ninggang enggi iya belama. Iya lalu angkat baru mai siko nya bamok.Belaban baru meh seduai iya dia, sebulan nandan di langit, setaun nampug di bukit. Nyau kelama baru lemah di pah tampong patong. Iya lalu rebah ka kiba, tang agi disangga janga ulu ilang. Rebah ga iya ka kanan, tang agi disangga enteran sumpit tapang. Iya lalu madah ka diri mati.
“Parai meh aku tu unggal. Alah aku laban nuan. Nyadi pala aku enti kita beguna ka iya tau dibai kita pulai, unggal, tang uchu aku ila agi benama Mabong. Iya mega kering baka aku. Iya nya ila nyadi ka ganti aku di langit tu,” pia ko Mabong Tuai.
Mabong Panggau enda bemunyi ngila ka Mabong Tuai deka ngapus ka seput diri. Udah nya iya nampong jako diri baru.
“Parai meh aku tu unggal. Tang apin aku ngapus ka seput diri, dulu aku dek ananya ka nama enggau menoa nuan. Dini alai ai alai nuan mandia teruban gela? Dini tanah alainuan berumah terubah ada? Lalu anak sapa nuan tu unggal?” pia ko iya.
“Nadai ditanya ka nuan meh unggal,
Aku tu meh dikumbai orang
Mabong Remaung Panggau,
Anak Antu Ribut Nyepu
Mangka Katuchong Panggau Libau.
Nya menyadi aku, Salumpong, unggal,
Salumpong Karong Gemala
Bujagn Gelinggang Ayong Menoa,
Salumpong Karong Besi
Bujang Gelinggang Ayong Nengeri.
Siko nya apai aku, unggal,
Keling Gerasi Nading,
Bujang Berani Kempang.
Orang Panggau meh kami tu unggal,”
Pia ko Mabong Panggau.
“Patut meh aku alah laban nuan unggal. Nuan ga orang Panggau. Aku ga nemu ti kita Panggau sigi enda kala alah jamah laban orang,” pia ko Mabong Tuai. Iya lalu mejam ka mata diri, seput iya pan apus ga.
Udah siko nya parai, nya baru Mabong Panggau lalu bejalai meda ka semua bangkai mensia ke parai. Udah nya baru iya bejalai ngagai endor Salumpong ke gali. Iya lalu ngangkat ka siko nya. Salumpong pulai gerai lalu kering baka selama tu. Nya baru seduai iya ngidup ka semua orang bukai ke udah parai.
“Es,” pia ko Pandak Sagatak. “Nama kebuah ngiroh diri ngidup ka bala munsoh. Kapa sida enda kunjoh dia.”
“Es,” pia ko Bungai Nuing.
“Nuan enggai enda bejako. Lapa, enti orang enda ngambi enda tau pulai ari tasin nyin.”“Aku ga agi idup. Sida nya udah parai. Nadai guna kitai ngiroh diri enggau munsoh,” pia ko Pandak Sagatak.
Nyadi semua bala munsoh enggau orang serumah dia udah pulai gerai baru diidup ka seduai nya tadi. Dia Tedong Lampong Besuloh Tulang, Mantok Mengkanjong Enda Alah Tipang lalu mai bala sida Mabong Panggau niki ngagai rumah iya. Dia sida lalu begawai. Tujoh hari tujoh malam orang rami makai ngirup, ngajat enggau macham main bukai.
Udah bekau nya bala orang pen mulai ke diri ngagai menua diri empu magang. Bala sida Keling apin pulai, laban agi ditan ka mentua Salumpong Karong Besi diau dia.
Kira sebulan sida Keling udah diau dia, nya baru sida madah ka diri deka pulai. Iya madah ka diri lalu deka mai Salumpong pulai. Tang Tedong Lampong metua Salumpong enda ngasoh seduai nya enggau sida Keling pulai ka Panggau. Dia deh Salumpong empu madah ka diri enda tau lama diau di langit din. Ninga nya baru Tedong Lampong badu agi nan ka iya. Dua hari udah nya, nya baru sida lalub ekemas deka mupok pulai ka Panggau.
Datai sida di pendai, dia orang ke indu lalu begau nurun ari rumah ngambat penatai sida pulai ngayau. Kumang lalu tegepang meda pemajik bini Salumpong. Iya lalu beguai pulai ka rumah baru ngambi labu kendi. Datai iya dia lalu ngasoh Bungai Angi nyiuh ka ai ari kendi.
“Siuh ka ai nya ulih nuan, Endu. Enti nuan enda tisi ka labu kendi nya penoh bru, nuan enda tau ka menantu aku,” pia ko Kumang.
Bungai Angi lalu nyiuh ka ai nya. Di isi iya baru lalu penuh agi ari ke dulu tadi. Udah nya baru Kumang mai iya niki ka rumah. Datai di rumah, Kumang lalu nyembui padi tujoh lanji.
“Tutok tu Endu, enti nuan enda tetutok ka padi tu dalam sahari, nuan enda tau begulai sajalai enggau kami di Panggau ditu,” pia ko Kumang.
Bungai Angi lalu nutok padi. Enda sampai sajam alai tembu tutok iya. Udah nya Kumang lalu nyua ka iya taya sigi enggau bemban sabatang ngasoh iya ngaga pua enggau tikai.
“Gaga, Endu, pua tujoh lambar, tikai tujoh lambar ari tu,” pia ko Kumang. “Enti nuan enda tegaga ka tu, nuan apin tau kai menanti kami Panggau.”
Bungai Angi lalu ngaga utai nya. Apin tentu dudok Kumang udah bekau nya, alai semua utai nya tembu digaga iya.
“Nya nay ibu, udah tembu pua tujoh lambar enggau tikai tujoh lambar,” pia ko Bungai Angi.
Alit bendar ati Kumang meda penyampat indu nya gawa. Udah nya baru iya nanya bini Samlumpong.
“Naka ke udah enggau ke udah tu, nadai indu kami Panggau nyampat nuan tu gawa. Dini alai menoa nuan deh, Endu?” pia ko iya.
“Menua aku ibu din, di Terinsong Langit Ngeruyong Baka Pelembong Kapal Asap, di Telinsar Langit Luar baka Gembar Jong Sarat. Apai aku nya endang orang raja megai langit tujoh serak din. Aku betemu enggau Salumpong leboh kami nurun ngabas bubu iya suba ba semak rumah Ini Andan. Aku enda tau enggau bala menyadi akua tujoh iko pulai ka langit baru, laban sayap aku dilalai ka Salumpong. Udah nya kami lalu diator Ini Andan jadi diri melaki bini. Nama aku tu ibu, dikangau ka orang Belulin Tinchin Besegi, Jawai Satangkai Bungai Angi, Berega ka Menoa Siti Nengeri, lalu aku tu biak ka kami diri menyadi.
Nyadi samua utai ke dikena nuan nguji aku diadang aku udah abis magang diatu, ibu. Nya alai enti aku enda tau begulai enggau kita ditu, aku tu deka pulai ka langit nyin baru,” pia ko Bungai Angi.
“Ou, dini deh nuan tau pulai ngapa deh Endu. Nuan ga udah kai menantu kai anak kami. Tang aku ke nguji nuan tadi nya endang baka adat kami ditu. Aku pan diuji sida ibu meh suba, baru aku datai ditu,” pia ko Kumang.
Udah nya orang lalu nengkira diri begawai besai niri ka tiang ranyai tinggi gegiai murai ka tangkai jila isang, begawai burong niri ka tiang sandong bebungkong ka benong tajau bujang. Tembu pengerami nya orang pengabang maioh lalu pulai ngagai rumah diri. Nyadi Mabong Panggau tu tadi lalu mulai ka diri ngagai lubang tiang ke alai iya diau. Iya lalu mati baru.
● ANAK SALUMPONG
NYAU kelama Belulin Tinchin Besegi diau di Panggau jadi enggau Salumpong, nya baru iya betuboh bisi. Sembilan bulan semilan hari kandong iya udah, alai iya beranak. Anak iya lelaki, lalu dua iko besapit. Orang lalu ngaga nama seduai iya nya. Nyadi iya ka tuai agi dikangau ka orang Bujang Pinggan Begeran Gasing Merengong, Temilah Manah Tutop Tabong. Iya ke biak dikangau ka orang Pangka Ninak Gegayak Tengah Menalan, Sumpit Tepelasit Nuju Tempangan. Seduai menyadi nya sama sigat, kering sereta kebal baka apai seduai iya.
Nyau kelama Bujang Pinggan udah bujang iya pen lalu deka bebini. Nya alai iya ngayap ngagai menoa tasik, menoa sida Genga Menira Tasik Enturan Papan Titi Gilik-gilik. Nama indu ke digayap iya nya Retas Mangkok Mas Rega Seribu, Kemantang Bulan Aloh Dibau Tukuh Tekang Intan Lumor Satu Berandah ngagai piantu langit rapit. Indu nya lalu enggau iya pulai ngayap. Datai di Panggau lalu diuji Satangkai Bungai Angi ga pemandai indu nya.
Nadai siti utai ke dikena orang nguji enda ulih kereja iya. Nya alai iya lalu ka menantu Salumpong.
Dua taun udah nya, alai Pangka Ninak ga deka bebini. Iya bebini ngambi Endu Dara Bunsu Lendu-lendu Baka Menalu Bandir Tapang, Dara Manah Moa Baka Pelita Lampu Gudang. Nya menyadi Keling Ngading Kerangan, Laja Kuta Tebelian, orang di Langit Mit Mesai Kepit Bingkai Tanggi.
Sida sabilik sama begulai manah enggau pangan diri. Ti bumai bulih padi, ati ngereja pengawa bukai nadai enda nyadi. Sida lantang ngidup ka diri, laban tuboh maioh sama kering ngereja pengawa. Udah nya deh baru Belulin Tinchin Besegi bini Salumpong bisi mimpi. Iya mimpi betemu enggau Antu Empang Raga:
“Nuan enda tau enda pulai ka langit. Enti nuan enda pulai dalam setaun tu, nuan deka mati, nama nuan enda mati gila,” pia ko Antu Empang Raga nganu iya.
Dani iya tindok lalu nusoi mimpi diri ngagai Salumpong. Tusah ati meh Salumpong ninga mimpi bini iya, laban iya enggai beserara enggau iya. Malam siti udah nya bemimpi baru ga iya. Munyi nya ga jako antu, ngasoh iya enda tau enda pulai ka langit. Chukup tiga malam iya udah bemimpi, nya baru iya madah ka diri enda tau enda pulai ka langit. Hari siti iya lalu begari. Pasok ka iya kain empili sambil mandi berundang kasang. Udah nya baru iya masok rawai ringai-ringai manggai di kerigai rusok marang. Pasok ka iya jadam intan dua betangkan tiga betentang. Udah nya baru iya masok ka tumpa ngena baka ke manggum bara api satekang. Pasok ka iya ga tinchin mahu gempanang. Udah nya baru iya nesai bok panjai baka sentaba mulai nurun batang. Iya lalu besanggul bentor baka menaul angkat ngelayang.
Besanggul tangkai jawa nyelenga muak ka belakang. Tembu begari iya lalu nyapai cheremin pulai China, terupong ayam raja. Dia iya lalu nentang belakang tang nadai meda kuris buta, tentang iya ka dai nadai ga meda seremua dia.
“Oh, ti bakatu agi luchak meh aku tu baka temedak ninggang pun. Agi lechi baka mempili bali damun,” pia ko iya bejako kadiri berandau nengali.
Kemas iya becheremin, nya baru iya madah ka diri mupok ngagai sida sabilik. Iya lalu nyabak nunga Salumpong:
“Sayau meh nuan labu kendi temaga
Badu aku sauk ka di lubok dalam tigai.
Sayau meh nuan tudong tanggi menasa
Badu aku kelayang di dandang rapi umai.
Sayau meh nuan pedang bemata changka
Badu dikena aku ngeluntang bukang tengah jalai. Sayau meh nuan emperuji ati emperaja mata Badu begulai enggau aku tindok
Di lingkok papan lekai,” Pia ko leka Sabak iya.
Salumpong pan sama nyabak ga sinu ati ditinggal ka bini iya. Melengka iya ari Salumpong iya lalu merap anak iya dua iko nya. Sida sabilik sama bela nyabak magang ditinggal ka iya pulai. Iya lalu nyengkau sayap iya. Pansut iya ke tanju lalu nyau terebai pulai ka langit. Lama sida sabilik ngila ka iya terebai ka langit. Sebulan iya terebai nadai makai, nadai ngirup nya baru iya datai ba menoa sida iya empu. Gaga bendar apai indai meda iya datai. Tang iya empu lalu enda lantang ati, laban agi ingat ka laki enggau anak iya tinggal di Panggau.
Sida Salumpong pan bakanya ga lama bendar ngembuan ati enda lantang udah bekau tinggal bini iya pulai ka langit. Mai ati iya lantang mimit laban anak iya dua iko nya sama udah diator iya bebini ngintu ruang bilik, lalu iya endang bisi orang nampong orang nerujong. Mina ati iya tusah ngenang sida nya nadai indai enggau begulai. Sida sabilik sama nat ka ati enda lantang lalu mengkang ngereja pengawa baka selama tu.
- ABIS -

Karong Mua Abau/Guro/Indai Bilai

● Karong Mua Abau/Guro/Indai Bilai
Tuju asal karung mua tu kelia di kena bala manang ngubat urang ti sakit,nitih ka gaya penyakit urang nya tadi. Enti penyakit urangnya balat amat,manang ngena karung mua ti mangah agi ngambi ka antu ti ngeregau urang nya takut. Nya meh kebuah kitai bisi meda karung mua tu,bisi nya taring panjai dilah nyau tejulur panjai. Bisi nya mata nyau melut.
Kelimpah ari nya,tuju karung mua tu mega di kena urang ngintu gawai. Baka urang ti udah apus ngetau padi lalu ngintu tanda sida mujur dalam pengawa bumai.
Ukai semina nya aja,bisi ga urang tuai kelia ka rindu ngemba nembiak ngena karung mua nya. Di engkah sida iya janggut enggau sumit ari bulu jagung,admin agi ingat ka pengawa sida tuai kelia ngemba nembiak ba taun 1991 kelia. Laban mayuh tuai-tuai kelia nyau nadai,laban ka nyau moden gi. Diatu nadai agi urang ka bayam utai bakanya agi.

Ooooohhhaaaaaaaa.!!!

Ooooohhhaaaaaaaa.!!!
Aku bepasuk ngepan,
Lalu dibelitka aku sirat seguma gumur berat sepikul lapan pengedang,
Direndam ke ai basah, digantung enda terengkah,
Lalu dibelitka aku sirat sungkit ke beringgit mayang pinang,
Lalu dibelitka aku sirat panjai nyampai di kerigai rusuk marang,
Lalu dibelitka aku sirat kesumba, badas beria baka sinja nyang mandang.
Lalu dipasukka aku simpai rangki cheli-cheli baka taring uting belang,
Lengan aku mantan tumpa deman selat dan mentaba tulang.
Dipasukka aku engkerimuk, selat puchuk deman pengerang,
Dipasukka aku unus bagus aping pematang.
Dipasukka aku ubu mana badas beria-ria manding dada pun rang,
Dipasukka aku langgu tingga, berua mangka janga bau nukang.
Ditangkin tikai burit anyam baka labit madu midang,
Peda gunting nyaing enggi aku baka periris tunggal tebang,
Gunting sudap baka singkap papan gerugang,
Gunting chupak kebak-kebak baka penerebai burung lelayang,
Kepai kepai gundai panjai baka enteba mulai malun batang.
Dibelit aku labung lalung baka sengkilung tedung tiang,
Dibelit aku labung pakau baka tukau bangkung bekejang.
Dipasukka aku ketapu silung rerenjung baka tuchung Tibang,
Dipasukka aku lelanjang bulu tajai kepai-kepai, baka ke ngakak di pan perawan lintang.
Dipasukka aku baju burung kelapung kempat tiang,
Ditangkin aku nyabur chundur pengudur darah langkang.
Ditangkin aku kabu rerendu baka iku engkarung batang,
Ditangkin aku luching dinga bening-bening munyi naning meling lubang.
Dipasukka aku gagung kulit remaung, nyawa negung di mua lubang,
Dijapai aku temilah bulah bedah beketan payang,
Disan aku sempitan sumpit tapang.

TARING BABI NYUMBOK BARU

● TARING BABI NYUMBOK BARU.
DIKIRUM PEMINAT RUAI ISSD : Aya Jawek, Balingian.
Bisi utai ka ditanya ngagai kita. Aku tu bisi cherita, ianya menantu petungal aku bisi gila ketegal taring babi. Nyadi taring babi tu dibeli iya ba pasar kapit lalu diatu di sangkut ke sida sebilik ba dinding tengah bilik besai. Tang enda mukai-mukai taring babi tu tadi lalu nemu nyumbuk ari ujung tanduk ti lama. Keno ko cherita, menantu petungal aku nya selalu meda senayau Ini orang endang tuai bendar lalu bungkok pansut ari taring babi ti nyumbuk nya. Tu cherita siti.
Bisi siti agi cherita menantu petungal aku tu. Ianya sebedau seduai beranak, kediatu seduai udah beranak 3. Maya seduai udah jadi melaki bini seduai endang nadai bisi anak dalam kandang 7 ngagai 8 taun. Mayuh meh pengawa seduai ngiga ubat kin kitu ngambi ke bisi bulih anak. Pemuas ke bakanya seduai lalu bisi besembiang ke Chapel di Goa, Chapel ti di atas Bukit di Sri Aman.
Kira sebulan lepas nya, menantu petungal aku nya lalu betubuh bisi, lepas nya betangkan-tangkan meh anak seduai. Tang lepas nya seduai lalu nadai bisi beterima kasih ke petara ti udah meri seduai anak datai ke seharitu. Nyangka nya meh penguji tu datai ba iya. Nyadi maya yang ti ngasoh iya gila nya datai, iya selalu nyerauh minta bai laki iya besembiang ke gerija. Ba penemu aku taring babi ti nyumbuk nya patut dibuai. Enti orang kristian, ngasoh Paderi ti patut ngereja pengawa nya muai. Enti orang ti agi megai pengarap lama sida ngena lemambang muai iya. Enda pia….
Aku tu endang megai pengarap kristian, taja pan aku rindu ke adat asal enggau main asal kitai Iban tang ba pengarap aku enti ulih endang ka nitih ke ajar Kristian. Ba penemu aku, laban aku bisi ga macha Bup Kudus ba senentang Bup Ulang Adat. Enti kitai ti udah megai pengarap Kristian kitai enda tau arap ke Burong, Engkeramba, Pengaruh kelebih agi genselan ngena darah manok enggau darah babi. Kebuah pia pemati Jesus Kristus di kayu regang udah nyadi ke genselan kitai, nebus semua penyalah enggau dosa kitai.
Baka aku tu agi mit endang sigi diau di rumah panjai, endang agi tebal enggau budaya kitai bansa. Sekeda adat aku endang enda muai, baka ngajat, pantun, beentelah, sangai, renong, betabuh endang aku rindu ngemeran ka. Tang ba senentang miring enggau utai bukai baka begaga ke pentik. Enda ulih aku. Laban kristian endang enda ngemendar ke pengawa nya, lalu orang kristian dipinta arap ke petara siku aja. Laban aku enggai ka pengarap kitai setengah-setengah lalu baka anak petungal aku nya penyadi iya. Minta ampun nyangka pekara ti dipansut ka aku ditu enda ngenyamai ke ati bala pemacha.
Nadai salah kitai ngenang cherita tuai kitai kelia, laban sida bebunuh diberi antu petara kitai kelia pengaruh ngambi ke belaban enggau pangan diri. Antu ngajar tuai kitai kelia bebini mayuh, diasoh jadi enggau siku tu, siku nya. Iya ngajar kitai butang. Nyadi ke kitai manok sabung ngambi ke kitai ulih munuh diri sama diri. Tang diatu agi meh kitai meda bala keda ti agi megai pengarap kristian laban pengarap ti agi alang-alang ngerumpak, beambai enggau bini orang, nyual dadah enggau utai bukai. Nya jalai antu nguasa penemu kitai ba rebak diatu. Tu siti ari penemu aku, aku ka nemu ga penemu bala mayuh.
Semina deka nemu penemu bala mayuh aja. Ukai ngiga layak dalam pengarap, enggai jadi ga madah diri kuat sembiang tang mulut sereta ulah enda manah, laban Petara enda ngajar utai baka nya. terima kasih ngagai admin ISSD.

KERA BUJANG ENGGAU BAYA BUJANG

● ENSERA NEMBIAK : KERA BUJANG ENGGAU BAYA BUJANG.

Mayuh macham bansa jelu ti diau di puak kampung jerung. Kampung ti penuh dedat enggau jelu baka remaung, kera, baya, pelanduk, landak, babi enggau jelu bukai. Jelu tu enda balat besulu enggau pangan diri. Enda kurang mega seruran besengki jaku, bejai pangan diri.
Lebuh malam hari, ayan Kera Bujang ti digela Kera Mali Lebu, Bejalai Apus Ulu Sungai bejelangkit di atas pun kayu indah baka tarzan ti merejuk ngagai siti-siti dan kayu. Dan kayu ti bangat rinda rakah nyau beteguyat baka ke dipuputka ribut kudi kena tarit jari Kera Bujang. Datai ba kayu siti, iya ngetu lalu nyandih ba selepak kayu ke bejanga dua ngetatka pengelelak diri. Iya semampai beratika bulan di langit mingkai ka benung manchar menua Lepung Bebelat. Menua alai Kera Bujang beridupka diri, bepakaika buah kampung kena ngidupka isi diri ngicha ke pemesai tubuh enda bangat tasal. Iya berasai gaga ati bayam pemanah gamal bulan.
Seraya ti ngenduh dia, iya lalu bejaku kediri berandau nengali ,”Ah dah, terang amat bulan malam tu. Naka mih pemajik indu dara di Bukit Lanjak Entimau din. Enti iku aku tu enda panjai, sigat ga aku,” pia ku sebana Kera Bujang. Ketegal ti kelalu tatuk, suah mih anak Kera Bujang ngulang jaku iya nya tadi. Ukai sekali dua tang nyau bepuluh-puluh kali.
”Ah dah, terang amat bulan malam tu. Naka mih pemajik indu dara di Bukit Lanjak Entimau din. Enti iku aku tu enda panjai, sigat ga aku,” pia ku sebana Kera Bujang baka tungguk ti nyabak ka bulan.
Maya nya, seninjik bendar bisi orang ninga iya bejaku kediri-diri. Selemai-lemai nya sampaika hari malam semampai beratika ulah Kera Bujang ti bemain dia. Iya ngendap ba tebing Sungai Sekara, ngalika diri laban ke udah lelak begiga pagi tadi. Kelalu lelak. Mata semina ulih dipejamka tang salah mimit laban iya semampai ninga kutap anak kera ari tadi enda ngetu-ngetu. Kepuas ke ninga sebana Kera Bujang, Baya Bujang pan lalu bejaku munyi tu;
“Eih, enda ngelabaka gamal diri empu,
Kening nyau bedungkung,
Ngeli nyau entasang,
Idung kempi nyau ketupang,
Perut besai tetanung baka basung,
Mata ngerung betudung lesung,
Burit nyau bepetar baka peku jelutung diempa derung,
Buk baka kempat tachu bechuanka jalung,
Iku nyau enserindak baka akar melabu kampung,”
Tembu ngutuk pendiau Kera Bujang, iya lalu menserul ke dalam lubuk dalam. Ngerendam diri sereta bemain dalam ai enggau baya bukai.
Nama dih, ninga mih tudah Kera Bujang jaku orang ti bejai iya. Endang enda disangka iya bisi orang ninga serebana tudah tuai.
“Ish…ish..ish!” pia ku sabak Kera Bujang munyi sabak anak mensia. Malu endang sigi amat malu. Nadai kala seumur pengidup bujang iya dienchakka orang jaku munyi nya. Nadai kala iya mungkal nanjal bejai siku nya.
“Nama kebuah iya tak begedi lalu bejai aku enda beapai beindai dih? Iya ukai nya sigat tang kulit nyau ngerutu,” pia ku pikir Kera Bujang.
Tak betul bendar maya nya bisi Pelanduk enggau Tekura mansa endur nya. Seduai tedingaka munyi orang nyabak sesikuk. Perening seduai ke atas puchuk kayu. Peda iya anak kera benung nyabak sambil merap dan kayu, empikap dia. Dia seduai iya pan lalu nyapa anak Kera Bujang,”Nama utai ke disabakka nuan dih Sambi?”
Kera Bujang tekenyit ninga orang bisi ngangauka iya ari baruh. Tilik iya ke baruh peda Pelanduk seduai Tekura ngeringak malik ke atas nengkadah iya ke benung empikap ba dan kayu.
“Nya mih Sambi, aku dikeleseka anak Baya Bujang tadi. Aku balat dipejai iya enggau nadai penyalah-nyalah enggau iya. Enda kala besengki jaku, betalat penemu. Tak dienchakka iya sengapa-ngapa, nadai kebuah-buah,” pia ku dawa Kera Bujang ngagai Pelanduk enggau Tekura.
“Eh, lapa iya tak ngenchakka sereta bejai nuan meiga-iga, nadai penyalah dih Sambi?” tanya Pelanduk.
“Aie…ie…ie, iya ga sut. Sut amat-amat. Naka pengesut-sut. Iya enggai ninga aku muji pemajik sida indu dara di Bukit Lanjak Entimau din,” ku padah anak Kera Bujang.
“Eh, lapa nuan enda malas baru? Timbal jaku iya nya nih. Pejai enggau iy. Kumbai bangat sigat meiga-iga gamal iya nya. Enda nemu kulit diri nyau bekerutu baka dinding batu,” pia ku saut Pelanduk. Pengeringat iya semampai ngerembai belama baka pengerembai bungai Seri Pagi. Runding iya semampai bepeling naning engkuda ke pengenyai apai Baya Bujang ti kala ngetup betis apai iya. Seninjik bendar apai iya besai akal lalu ulih ngelepaska diri ari diempa Baya Bujang.
“Nya mih Sambi. Ati din endang bisi pengingin malas. Tang enda nemu jaku dikena malas nimbal jaku pejai iya. Kati seduai bisi akal?” tanya Kera Bujang.
“Eh, nadai nya bangat mar dih Sambi. Uji sebut nuan jaku munyi tu asuh iya dikena malas jaku pejai iya ngagai nuan. Udah sedia, Sambi?” tanya Pelanduk.
“Au. Pajak ka dia mih Sambi. Ninga aku,” ku Kera Bujang.
“Bakatu munyi leka jaku tu Sambi,
Pala ga lunchung baka gaya geraji selung,
Mata bedungkung baka pala patung,
Perut gentung tetanung baka basung,
Kulit ga begerutu baka singkap batu anggung,
iku ga panjai baka dayung,
Kukut ga panjai nyau begelung,”
Nya mih sekeda ari jaku ajar Pelanduk ngagai anak Kera Bujang kena malas jaku pejai Baya Bujang. Ninga jaku ajar Pelanduk nya tadi, dia anak Kera Bujang gaga bendar ati. Gamal tudah tuai nyau berupai chiru. Iya enda sabar agi nganti anak Baya pansut melepungka diri ba tebing sungai semak alai iya selalu bejelangkit. Kepuas ka ngenung nganti riak ai nandaka penatai Baya Bujang, enda berasai iya ngelelapka mata.
Pap! Tekenyit Kera Bujang ninga munyi utai bedarup. Punggu labuh chemebur ninggang ai lalu lelepu anyut nitihka arus ai sungai. Tekala nya iya lalu muka mata, dani ari tinduk. Mata panas benung perenching manchar endur nya. Maya nya mata panas terit, anak Baya Bujang pan menserul ngayanka tubuh diri lalu napatka tebing sungai. Dia iya lalu niki ke tebing nyembui tubuh sereta ngulihka pengangat panchar mata panas. Tudah Kera Bujang bejelangkit semak agi ngagai endur Baya Bujang. Dalam untak, semampai ingatka leka jaku ti diajar Pelanduk malam demalam.
“Oh Sambi Baya, bujang pan nuan bujang agi ga aku
Ngenyigat ni pan nuan lebih sigat agi ga aku,
Dinga nuan ensumbar tu akan Baya,
Pala ga lunchung baka gaya geraji selung,
Mata bedungkung baka pala patung,
Perut gentung tetanung baka basung,
Kulit ga begerutu baka singkap batu anggung,
Iku ga panjai baka dayung,
Kukut ga panjai nyau begelung
Nuan nya sepuluh kali jai agi ari gamal aku,
Nuan nya baru enda patut besebutka pemajik bala indu dara di Bukit
Lanjak Entimau”
Kera Bujang meri jaku sereta ngenchakka Baya Bujang nitihka patah sebut ka diajar Pelanduk.
Baya Bujang ke ninga jaku enchak Kera Bujang nyida lalu ringat. Sapa makai chabi, iya mih ngasaika pemedas. Manding bendar leka jaku kelese ke dipansutka Kera Bujang endang senutuk bendar enggau pendiau tudah tuai. Jaku nya kelalu bisa diasaika Baya Bujang. Ngaru ati.
“Apu...! Nemu amat nuan bejai aku, malas baru. Sapa bakih ti ngajar nuan kera wai bejaku munyi nya. Enda patut nuan nemu nimbal aku bejaku munyi nya. Kita nya purih orang palui, tambab lap enda nemu utai. Uji padahka jampat. Awakka aku nelan iya idup-idup. Sepi asai iya,” pia ku jaku kutap Baya Bujang
“Kena timbak nuan Unggal. Sepi asai dik,” ku Kera Bujang dalam ati. Nama dih nyau ketawa engkakah, rising-rising gaga ati laban ulih malas jaku pejai dikena ngeleseka Baya Bujang.
“Endai, padah jampat nih. Sapa ke ngajar nuan bejaku bejai aku,” ku Baya Bujang agi ngumbuk anak Kera Bujang. Ka nemu-nemu ati iya, ukai Kera Bujang ke ngaga leka jaku nya. Tentu orang bukai.
Enda lama udah nya, dinga begendang baru Kera Bujang;
“Oh Sambi Baya, bujang pan nuan bujang agi ga aku
Ngenyigat ni pan nuan lebih sigat agi ga aku,
Dinga nuan ensumbar tu akan Baya,
Pala ga lunchung baka gaya geraji selung,
Mata bedungkung baka pala patung,
Perut gentung tetanung baka basung,
Kulit ga begerutu baka singkap batu anggung,
Iku ga panjai baka dayung,
Kukut ga panjai nyau begelung
Nuan nya sepuluh kali jai agi ari gamal aku,
Nuan nya baru enda patut besebutka pemajik bala indu dara di Bukit
Lanjak Entimau”
Baya Bujang majak ringat. Mua iya nyau mirah sereta redu-redu. Nitihka ati endang sigi dibunuh iya Kera Bujang tekala nya. Iya nadai daya laban enda ulih niki bejelangkit baka kera.
“Nama kebuah aku enda diadaka nyadi jelu kera oleh indai aku suba. Nyangka tak sigat agi ga kini gamal aku enti dibandingka enggau diatu. Endang udah diatur Petara. Iya ke ngaga nempa aku. Nadai ku enggau iya mih,” ku Baya Bujang nyau sebana. Iya nesal ati udah meri jaku jai ngagai Kera Bujang.
“Oh unggal kera, padah jampat nih. Sapa ke ngajar nuan bejaku bejai aku?” tanya Baya Bujang. Iya semampai ngumbuk Kera Bujang madahka orang ti nyadi tulang belakang ngajar Kera Bujang.
“Aya kami Pelanduk enggau Tekura ke ngajar aku bejaku nyebut utai munyi nya,” ku anak Kera Bujang.
“Enti pia, bisi maya seduai iya ila ikak ngirup ai, nadai endur mandi. Nya baru seduai iya ensepi. Aku sambar, tarit, luit kaki Pelanduk enggauTekura. Ipak iya. Awakka idung seduai bereni lemas enda ulih enseput, lempuang masuk ai lalu mati lemas enda beapai enda beindai. Parai nengali lemai, mati nengali hari. Nuan pia mih unggal, bisi maya nuan telunga-lunga bejelangkit ba dan kayu lemi merundai melenti tunga ke ai. Aku sumpit enggau ai ke ngasuh nuan tekenyit lalu labuh temebur temepak ke ai. Disambut aku enggau mulut lalu dikanit sampai perut teberunsai. Mati ga nuan enda beapai beindai. Peturun bala Pelanduk, Tekura enggau Kera endang sigi bemunsuh enggau peturun aku sampai ila-ila,” ku Baya Bujang.
“Chis! Nemu ga nuan nya ngeransi Sambi Baya. Nadai ku enggau iya mih unggal, enti mimpi kami jai ngayuka diri begulai enggau antu di menua Batang Mandai, awakka nyadi asi dikelauk nuan purih pantis suku juru kami tu. Aku nyumpah nuan laban nuan ke dulu mungkal,dulu nanjal. Jai hari bulan, bisi maya, bisi hari nuan nya tekanchin rang kena sekang mata ginti anak mensia. Bisi maya perut nuan nya, kena peruti, teberunsai ditikam gansai anak mensia. Nya baru kulit nuan ila disiat mensia nyadika gendang orang dikena sida lebuh berami gawai besai, makai selamat. Pui!,” ku Kera Bujang.
Udah bela ambis ngemansutka jaku sumpah ngagai pangan diri, dia dih seduai sama bela mulaika diri ngagai sarang diri empu. Anak Kera Bujang pan bejelangkit ngagai dan kayu siti-siti sambil begendangka leka jaku bejai Baya Bujang. Baya Bujang lalu enselur ke benung lalu nyelam ke dalam lubuk mampul pending diri ngichaka enda ninga leka jaku Kera Bujang ka bejai iya.
Nya mih ngepunka sampai ke seharitu, baya semampai nyemerai sebelah tebing ai nengkilaka bala kera ke benung bejelangkit sebelah dan kayu. Pia mega peturun kera, semampai ngerarika diri enggai semak baya lebuh tepedaka baya bisi ayan ba sungai.
Nyadi, kitai mensia enda tau sekali-kali nunda ulah kera enggau baya tu laban kitai bisi akal dikena berundingka pekara ti manah tauka enda tau dikereja. Anang dulu mungkal nanjal bejai sereta begedi ngagai orang. Bisi maya jaku pejai kitai ngagai orang dipulaika orang baru ngagai kitai sereta nadai mai penguntung ngagai siku-siku. Seagi kitai idup di dunya injau tu, naka ulih begulai manah enggau pangan diri.

Cherita Raja Sabaginda Bujang

● Cherita Raja Sabaginda Bujang.
Nama aku Raja Sabaginda Bujang tang aku ukai peturun raja. Enda ga aku nemu kebuah apai enggau indai aku ngaga nama aku bepun ari Raja. Enti kitai meda bala tambi baka sida Raja Lingam enggau Raja Mani ukai mih peturun raja, raja mih nama sida. Nyadi aku tu deka nusi cherita senentang pendiau pengidup aku sebedau aku bebini.
Cherita pengidup aku bepun ari ini aku ke benama Rutih. Nyadi ini aku, Rutih tu diau enggau sida apai indai iya ba menua sida di Nanga Engkaramoh, ari ili Gellong Batu Nakong. Iya belaki jadi enggau siku orang ke benama Tunang Rebuam. Ku sida ini aku, Tunang Rebuam tu diau ba lubang batu, nadai berumah baka orang bukai. Nyau kelama ke udah begulai, dia dih ini aku nyau betubuh bisi, lalu beranakka anak indu. Iya namaka anak iya nya Sarai.
Leboh Sarai nyau dara dia iya deka turun ke temuda deka ngali bunga. Sebedau iya mupuk dia ini aku berat-rat ngelalau iya enda ngasuh iya ngambi bunga ke ba pun tapang, laban iya enda nemu penatai bunga nya.
Tang lebuh indai aku datai di temuda dia iya nemu panggal benih sida nadai agi, tak samina telesak bunga ke agi bisi dia. Ensepi diri enda bulih bunga ke deka dibai pulai, dia iya lalu mai bunga ke ba pun tapang, iya ti enda diasuh indai iya bai. Mayuh bendar macham bunga dia baka bunga limau enggau bunga setangan.
Udah indai aku mai bunga dia iya tak enda mukai-mukai ninga utai tak ngenjing beguru, nadai utai ngemalat nya. Deka iya ngumbai nya ribut nadai ga iya meda kayu beguyat; dikumbai iya tanah berenyang ukai ga nya. Rari mih tudah indai aku belanda-landa, dia dih bunga iya bisi teberayan. Datai iya di rumah nadai ga iya ninga utai ke beguru nya agi.
Antara tiga malam udah nya dia indai aku lalu bisi digayap orang. Orang ke ngayap iya nya nadai dikelala, meda pan nadai mih iya kala. Indai aku lalu nanya orang nya.
“Sapa nuan tu? Kukut nuan tu tak asai lungga, tunjuk nuan asai laja, betis nuan tu asai belia?”
“Aku mih tu, nemuai ngagai nuan laban nuan udah ngambi bunga kami, udah megai taju aku. Aku tu datai tu deka ngambi nuan ke bini,” ku orang nya.
“Sapa nama nuan tu dih?” ku indai aku.
“Aku tu mih ke benama Gadu,” ku orang nya nyaut indai.
“Ari ni penatai nuan tu dih?” ku indai.
“Jauh, datai ari Perenching Tisi Langit Kuning baka Siring Tangkung Burung, Selesa Ujan Nyala Baka Tangga Gempung Jabung,” ku saut Gadu.
Gadu lalu madahka diri deka jadi enggau indai aku, Sarai enti apai indai iya setuju. Indai aku lalu angkat ngerak sereta nanya ini aku enti sida iya setuju enggau jaku Gadu. Sida ini aku nadai mayuh jaku pasal seduai iya ke deka jadi amat ga seduai iya deka jadi manah enggau pangan diri.
Lalu jadi melaki bini mih indai aku enggau Gadu tu tadi.Nyau kelama ke begulai dia seduai lalu beranak, beranakka anak lelaki nadai utai ngenyigat nya gamal, baka apai iya empu kenu ku indai nyerita ngagai aku. Aku mih nya ke diadaka indai aku Sarai. Aku dini nemu utai maya nya sigi agi mit lebuh ke nyerita ngagai aku.
Dia apai aku lalu meri aku nama Raja Sabaginda Bujang . Lebuh aku nyau besai, dia aku nyau rangka, bepakaika macham-macham utai. Nyau deka abis bansa utai ke tau diempa aku magang dataika sekali aku tepakaika ansang keli enggau kelupa baung.
Lebuh aku nyau besai dia apai madahka diri deka pulai ngagai menua sida di tisi langit kuning, laban iya semina tau diau tujuh taun enggau bala kami di dunya tu. Sebedau iya pulai dia iya ninggalka kami benda ke benama Indai Ranai sigi, sirat luai selambar, badi andai sebilah, sumpit sepuchuk enggau selapuk marik siti, ke aku. Udah nya apai aku pan lalu mupuk pulai ngagai menua iya di Perenching Tisi Langit Kuning baka Siring Tangkung Burung, Selesa Ujan Nyala Baka Tangga Gempung Jabung.
Nyau kelama apai aku udah ngejang ke menua kami, aku pan nyau besai bendar. Hari siti dia aku madah ngagai indai aku, deka nemuai ngagai apai aku di Tisi Langit Kuning. Indai aku ngasuh, tang enda ngasuh aku lama, ngambi ke sebulan pia, laban nadai orang enggau iya betupi. Hari aku deka mupuk, dia aku lalu beradu. Pasukka aku simpai kima aku enggau sirat luai. Ambi aku badi andai lalu tangkinka aku, udah nya baru aku ngambi sumpit. Udah abis bekemas, baru aku mupuk ari menua kami di Nanga Engkaramoh.
Bejalai aku sehari-hari nya. Nyau lemai hari baru aku datai ba kaki Gunung Nyemugut. Aku pan lalu bemalam dia malam nya. Nyau pagi hari siti baru aku mupuk majakka pejalai diri niki Gunung Nyemugut nya. Kira tengah hari, dia aku bisi ninga orang ngagau.
“Oh ngetu,” ku orang nya didinga aku.
“Enda aku ngetu, laban beguai bendar,” ku aku.
“Nya pan ngetu enda lama”, ku orang nya.
“Sapa kita nya dih?”, ku aku ga nanya.
“Aku tu mih ke dikumbai orang Bunsu Ruai, Dara Bajik ke landik Kaban Temuai, Dara Bunsu Mandi Tumu Besepar Rangkai,” ku orang nya madahka nama diri ngagai aku. “Lalu ngetu,” mih ku orang nya nanka aku.
“Enggai aku ngetu.”
“Enti nuan enggai ngetu nuan puni ila, puni tusu madu aku baka lua burung kenyalang, puni kuyu aku baka telu manuk kepayang,” pia ku Bunsu Ruai.
“Enda”, ku aku, “Tusu nuan enda manah baka tampuk kepayang padung, kuyu nuan enda mih manah balut tai manuk lintung,” ku aku nyaut iya. Aku pan lalu nyau mupuk.
Bejalai aku sehari-hari nya, aku pan datai ba tuchung bukit sigi. Ba tuchung bukit nya aku meda mayuh bendar rumah. Tang taja pia aku mutus ati niki rumah orang ke sepintu selawang-lawang, siku seatap senukang. Lebuh aku datai ba kaki tangga dia aku lalu nyapa nanyaka penyadi rumah?
“Jadi rumah kita ini?”, ku aku ngangau.
“Jadi uchu, niki mih, tang nadai orang enggau nuan di ruai dia, lalu ke bilik kitu,” ku orang nya nyaut iya.
Datai aku di bilik aku lalu nudukka diri. Indai tuai orang nya lalu ngelaluka aku sereta lalu nanyaka penatai.
“Ari ni penatai nuan tu dih uchu?”
“Aku tu datai, ari menua kami di Nanga Engkaramoh ari ili Gellong.”
“Nama main nuan dih?”, ku orang nya ga nanya.
“Aku tu deka nemuai ngagai apai aku ke benama Gadu.”
“Oh Gadu nya anak menyadi aku,” ku ini orang nya nyaut aku.
“Oh sapa nuan tu dih?”, ku aku ga nanya.
Aku tu mih Ini Jelebok. Ti nuan anak Gadu, uchu aku mih nuan tu,” ku ini orang nya bejaku enggau aku. Ini Jelebok pan lalu ngangauka anak iya ke betenun di sadau ti benama Nain Ke Bekain Mali Rimpi, Besandul Andul Ke Besanggul Lepi Sekali. Endu Nain pan nurun ga ari sadau.
“Oh bisi datai nuan anak!”, ku iya bejaku enggau aku.
“Bisi mih ibu,” ku aku.
Nyadi aku lalu bemalam dia malam nya. Hari nyau jauh lemai tinduk mega kami. Pagi siti apin aku mupuk, dia aku lalu nanyaka nama menua nya ngagai Ini Jelebok. Ini madahka menua nya dikumbai orang Bukit Tandok Labong.
Kejang aku deka mupuk dia ini meri aku ubat sangga bunuh ke lalu diunsut ini ba tubuh aku ke bekal bejalai. Udah nya baru aku ngejangka menua sida ini. Bejalai mih tudah aku sehari-hari nya, nyau tengah hari engkarabak alai aku tak nyerungkung rebah tetanam tunsang. Rebah kanan saka enteran, rebah kiba sakal ulu tulang, rebah ke mua saka tanda paya lebang. Tak lalu luput dia.
Lebuh aku ke luput, dia dih Langau tak bira ba nyawa, ba pending, ba idung aku. Munyi ke bula aku nusi ke kita. Dia aku pan lalu tedani laban tai langau. Lebuh aku dani, dia aku meda orang tak ketawa ke aku. Nyadi ku orang, nama Langau nya Dara Nyerida Tau Tepat, Kumang Tukang Tau Keramat. Meda iya tak balat ngemaluka aku lalu deka disumpit aku mih Langau nya.
“0h anang nuan nyumpit aku,” ku indu nya bejaku. “Ila kami meri nuan ubat batu pending enggau ubat batu bidik ngambika nuan bidik baka kami.” Lalu diunsut orang nya batu pending enggau batu bidik ba jari aku. Benung ngunsutka batu ubat nya tadi, dia orang nya lalu bejaku.
“Tu baka nya ga aku, nama agi didinga panjung, agi nuan ninga jaku orang, baka kami ke nemu but,” ku orang nya.
Udah nya baru aku ngejangka menua nya lalu mupuk bejalai baru. Bejalai aku sehari-hari nya, alai aku tak rembus ba rumah orang di tuchung bukit nya. Aku lalu bejalai nuju kaki tangga orang nya. Datai dia aku lalu nyapa.
“Jadi rumah kita tu?”, ku aku ari tanah.
“Jadi mih uchu”, ku orang nya. “Lalu niki ke rumah kitu ka.” Ngenjing beselalut ga tudah indai tuai orang nya ngelaluka iya.
“Ari ni penatai nuan tu dih uchu, lalu ka kinika nuan tu dih?”, ku orang nya nanya.
“Aku tu datai ari Nanga Engkaramoh ari ili Gellong lalu ka nemuai ngagai apai aku Gadu ke diau di Perenching Tisi Langit Kuning baka Siring Tangkung Burung, Di Selesa Ujan Nyala Baka Tangga Gempung Jabong,” ku aku madahka diri ngagai indai tuai nya.
“Oh uchu kami mih nuan tu. Gadu nya anak menyadi aku. Nyadi aku tu mih ke dikumbai orang Antu Ribam,” ku indai tuai orang nya. Iya lalu ngangauka anak iya Dayang Ketupung Dayang Lingkau, Endu Berunu Pandau Ligau, ke betenun di sadau. Lalu nurun mih ga anak iya ari sadau lalu berandau enggau aku dia. Aku lalu bemalam ba ini dia malam nya. Nyau keleju ke udah berandau, dia ini madahka nama menua nya ngagai aku Nyadi menua tu dikumbai orang Bukit Alun Tenun.
Pagi siti lalu mupuk mih tudah aku nampung pejalai ke deka nemuai ngagai apai aku. Tang enda mukai mukai dih aku tak betemu enggau Antu Lembak Puki, apin tentu jauh ari rumah ini Antu Ribam. Dia antu Lembak Puki nya tak deka manching aku kemi. Takut bendar aku meda utai baka nya. Nama agi dih aku pan lalu nikal ga ngagai rumah ini Antu Ribam. Datai dia, aku madah ngagai ibu pasal Antu Lembak Puki ke deka manching aku. Ibu lalu meri aku batu pukak.
“Enti nuan bidik, ai kemi antu nya lagi tau jadi batu, tang enti nuan enda bidik tak basah ngapa mih nuan lagi laban kesing iya,” ku ibu madah ngagai aku.
Udah nya nyau mupuk aku mai batu puki nya tadi. Tang nasit bendar ga antu nya nadai agi ngachau.
Bejalai kenu tudah aku sehari-hari nya, nyau lemai hari aka pan datai ba kaki bukit. Agi jauh, dia aku meda mayuh bendar rumah orang, ngenjing baka daun bukau empa pemayuh, tang mih nadai betampung panjai. Dia aku lalu nuju rumah ti betampung tiga pintu. Datai ba kaki tangga aku lalu ngangau.
“Jadi rumah kita?”
“Jadi mih Igat,” ku orang nyaut iya. “Lalu, niki mih.”
Nyau lama ke berandau, dia apai tuai lalu nanyaka penatai iya.
“Ari ni penatai nuan dih Igat? Lalu deka kinika nuan tu dih?”, ku orang nya nanya aku.
“Aku tu datai ari Nanga Engkaramoh ari ili Gellong lalu deka nemuai ngagai apai aku Gadu,” ku aku nyaut orang nya.
“Oh petunggal aku Gadu nya. Kaban mih kitai tu. Nyadi aku tu Bunsu Kamba,” ku orang nya madahka diri ngagai aku.
Nyau empa pemanjai randau dia aku lalu nanyaka kebuah sida dia enda betampung panjai.
“Ukai utai,” ku orang nya. “Agi menya kami tu bisi ka dikayau orang. Nya alai kami enda betampung panjai. Enti sema kami ke sebuah rumah ditunu orang, sebuah ga agi tinggal, enti sebuah di tunu, sebuah ga agi” ku orang nya madah.
“Kati alai orang deka ngayau kita dih?” ku aku ga nanya.
“Kami menya bisi ngelalaika utai baka tajau, chapak, mangkuk, tekang mas bisi mesai tubuh kijang, ba pun kayu melebu. Kati nuan ngelala kayu melebu?”, ku orang nya nanya.
“Enda tentu ngelala,”, ku aku. “Ngelala-ngelala ke baka nya mih. Batang iya deka burak-burak lalu bandir iya deka mipis-mipis, daun iya begalung. Pia ku orang ke nusi ngagai aku,” ku aku nyaut.
Nyadi malam nya aku lalu bemalam dia. Malam nya orang lalu ngumbuk aku enggau sida iya ngiga kayu melebu pagi siti.
Nyau pagi siti tumu bala kami mupuk ngagai puak kampung ngiga kayu melebu. Mayuh mega kayu melebu ditemu kami, tang mih agi mit memagang. Nyau kelama baru kami tetemuka iya ke nyau dua pemerap pemesai batang. Datai dia kami lalu belabuh ngair-ngair pun kayu nya ngiga utai.
Dia kami tetemuka mayuh macham chapak ke manah baka chapak kerugi, chapak kemuja, pinggai beturus, pinggai tebal enggau mayuh utai bukai ke manah. Tang alah ngagai hari nyau lemai, tekang mas ke mesai tubuh kijang lalu nadai temu. Kami pan lalu pulai. Lemai nya udah badu makai dia aku madahka diri enda ulih enggau sida iya agi ngiga pagi siti laban lalu deka neruska pejalai. Semina chapak enggau pinggai aja ulih aku dia.
Pagi siti aku lalu mupuk. Apin aku ke mupuk, dia Bunsu Kamba ngasuh anak dara iya ke benama Endu Temuku Tampuk Lemba, Dayang Ketupang Bunga Taya nganjung aku. Bejalai kami duai ngejangka menua Bunsu Kamba lalu rembus ba pun kara. Dia aku lalu nyumpit. Burung ke ulih aku nya diberi aku ngagai anak Bunsu Kamba. Nyau kelama kami duai ke udah nyumpit dia anak Bunsu Kamba madahka diri naka nya nganjung aku. Kami duai lalu besarara dia. Manah ga anak Bunsu Kamba nya enda beduan aku mai aku tesat.
Bejalai aku ari pun kara nya, alai aku tak rembus ba danau siti. Deka aku nyemerai ke seberai, takut ga ati aku, laban ai nya dipeda baka dalam-dalam mimit. Dia aku lalu besampi munyi Menani Manang Chelong, mutap munyi kedadap teluk kampung.
“Ni petara ke ngemataka aku, ke ngaduka aku? Aku tu deka nemuai ngagai apai aku Gadu.”
Enda lama udah nya alai datai burung undan ke madahka diri deka nyangkaika aku ke seberai. Aku lalu nepan ba belakang burung undan nya. Nyau entachang burung undan nya mai aku terebai ke seberai nya ti ngasuh sepiak tubuh aku nya basah. Datai di seberai aku lalu bejembi. Lebuh deka bejembi, dia aku bisi ninga orang tak reding-reding. Jauh ga orang nya ari aku, tang laban aku ke bisi batu pending ke diberi Bunsu Langau ulih ga aku ninga. Dia aku ninga orang bejaku.
“Nama pengawa nuan dia wai?” ku orang nya didinga aku.
“Aku tu ngelalaika telu aku sepuluh igi tu enggaika di empa Ini Gumba, enggau Aki Gumba, enggai nyadi enda dilalaika,” ku orang nya nyaut. Udah nya mansang aku ngagai tunga orang ti bejaku nya. Datai aku dia aku meda nya Bunsu Beluku. Iya lalu nanya aku.
“Deka kini nuan?” ku Bunsu Beluku nanya.
“Aku tu deka nemuai ngagai apai aku, lalu aku tu minta anjung nuan.”
“Enggai aku,” ku Bunsu Beluku nyaut.
“Enti nuan enggai lagi mih aku madahka telu nuan sepuluh igi ke dilalaika nuan tadi ngagai Aki Gumba,” ku aku ngemeranika diri nyaut iya.
Nyadi tudah Bunsu Beluku tu tadi, laban sayauka telu diri diambi Aki Gumba, lalu besetuju nganjung aku. Aku lalu dianjung Bunsu Beluku alah nyau semak rumah Aki Gumba. Dia iya madahka diri naka nya nganjung aku, laban takutka diempa Gumba. Ninga redup tungkat Gumba bala Beluku lalu terejun ke ai.
Udah Bunsu Beluku mulaika diri. Aku pan begadai-gadai ga bejalai nuju rumah aki. Niki aku peda aku dugau-dugau aki ba ruai. Pala iya baka rintung, mata baka buah terung, ngeli iya baka lengki di kaki wung, nadai utai ngemesai nya, pala iya ga lalak. Sereta meda aku, aki lalu ngelaluka aku.
“Lalu uchu lalu,” ku iya. Iya lalu ngangauka bini iya.
“Untung tua lemai tu baka beliung ulih ngambuh, betuah tua lemai tu baka peredah ulih ningkuh. Bisi datai uchu tua lemai tu,” ku aki nya gaga ke aku ti bisi datai lemai nya. Lalu pansut ga bini iya ari bilik lalu merap aku gaga ke aku ti bisi datai lemai nya. Aki nya lalu madahka diri iya nya Antu Sepapa.
“Kini ka nuan tu dih uchu?” ku ini nya nanya aku.
“Aku tu deka nemuai ngagai apai aku Gadu,” ku aku nyaut.
“Enti Gadu nya anak petunggal kami,” ku ini nya nyaut.
Nyadi aku tu lalu dibai aki nya diau enggau seduai iya dulu. Diau dia mih tudah aku. Sekumbang ke diau dia, dia aku meda mayuh bendar salai, kasam tang mih balat bendar gamal. Nambahka nya mega, seduai dua iku tu tak nadai makai asi. Apin bangat lama aku udah diau dia, alai aki nya madahka seduai melaki bini deka tinduk.
Apin seduai iya tinduk, dia seduai iya madahka kasam enggau salai ke tau diempa aku sekumbang seduai iya tindok nya. Dalam ati aku berunding sigi lama seduai tu tinduk lagi enti munyi nya. Udah nya iya pan lalu meri aku alu siti kena ngerak seduai enti sema aku bisi dituntung penusah. Udah nya baru seduai iya lalu tinduk.
Kira bisi tiga malam mih seduai nya tinduk alai aku pan dituntung penusah. Enda mukai-mukai ga maya aku tinduk enda nemu nama kebuah tak mai kasam enda jauh ari aku ke tinduk. Ensium utai ke manah bendar bau, datai tikus belanda tak lalu ngigit tungkul idung aku.
Nama gi dih tak lalu rumpung idung aku. Nyau rauh-rauh aku laban idung ke nyau tetengut. Dia aku enda chechamang lalu ngambi alu lalu dientung aku ngagai dada aki nya ngerak seduai iya. Dani seduai iya lalu diadu-adu seduai iya tungkul idung aku. Nyau kelama jadi ga tungkul idung aku, tang mih lubang idung aku agi bedau siti aja, tak agi sedandang, nya ti ngasuh aku lalu idul jaku selama iya. Kira dua tiga hari udah nya alai aku madahka diri deka lalu neruska pejalai aku nemuai ngagai apai aku.
Pagi siti aku lalu mupuk ngejangka menua aki aku, Antu Sepapa nya ke alai idung aku sedandang. Bejalai aku sehari-hari nya kediri-diri. Nyadi menua nya tak entap baka padang tang mih kayu tak bebesai magang.
Nyau muak ke lemai hari alai aku rembus ba sungai siti ke alai aku betemu enggau indu siku ke benung mandi. Indu nya tak ngena selung semua, bulu pala iya baru beselat uban. Indu nya lalu mai aku sama mandi. Tang aku enggai laban chelap bulu. Lebuh indu nya ke mandi dia kami duai iya berandau.
Aku lalu madahka diri datai ari Nanga Engkaramoh ari ili Gellong, mansang nemuai ngagai apai aku Gadu. Tekenyit indu nya ninga aku nusi. Nemu nya tak anak laki iya empu. Indu nya lalu madahka diri bini Gadu. Udah iya tembu mandi, indu nya lalu mai aku niki ke rumah. Datai di rumah din gaga bendar apai aku Gadu meda aku nyau besai, ke lalu bisi datai nemuai ngagai iya.
Kiruh bendar apai enggau indai tiri aku ke aku ke nemuai kia, nyau baka ke endang anak iya empu. Pemakai pan manah ga enda baka ke ba rumah Antu Sepapa tang mih jaku aku tak lalu idul.
Kira empat hari aku udah diau enggau apai seduai indai tiri, aku pan lalu madahka diri deka pulai, laban nyau irauka indai ke tinggal kediri di Nanga Engkaramoh. Tang mih apai seduai indai tiri aku agi nanka ngambi dua hari agi. Lemai aku ke madahka diri deka pulai nya, dia dih enda mukai-mukai ga tak bemunyi ngingit. Ngingit tu Manang Mengayan ke gila deka ngerebuk mata orang enti orang tinduk. Leboh ngingit ke bemunyi, dia indai tiri aku lalu ngangau madahka kami agi dani.
“Agi dani kami tu, agi dani,” ku iya.
Nyadi aku bisi ninga jerita ngingit deka bendar ngerebuk mata orang ti tinduk. Tak berasai takut bendar ati aku. Nya ke lalu mun ke aku ti takut bendar ke ngingit.
Nyau kedua hari udah nya alai aku pan madahka diri enda tau enda pulai. Apin aku pulai dia apai ngasuh aku milih duku ti dikerindu aku, laban iya empu endang tukang kambuh. Tang mih aku semina deka mai keris sebilah aja, ke penguju ku aku, selapuk ujuk buk siti enggau baju kechepak selambar. Ari indai tiri aku semina minta siti senduk. Bisi iya deka meri ubat tang aku enggai empu ubat jedian. Nyadi senduk nya, ku indai tiri aku enti agi tujuh malam enda lapar enti udah nilat ujung senduk nya.
Udah aku bekemas enggau seduai iya beberika utai, nya baru apai enggau indai tiri nganjung aku ngagai pangkalan. Nyadi aku ke pulai tu nengah ai, merau ngena perau jung sebuah, kira panjai tiga enggau buka iya sedepa.
Udah nya lalu mupuk mih tudah aku tu berarat kili. Apin lama bendar udah nya, alai aku lalu betemu enggau burung undan.
“Oh nuan nya, bisi pulau batu sigi nyin, anang nuan mansa nya enggaika kudi. Pulau Kudi Mayau nya,” ku burung undan madah ngagai aku.
Tang aku tak enda ibuh ke pesan burung nya. Lalu bepeling-peling dia mih aku. Keleju ke baka nya alai perau aku tak tepangka ba batu nya. Tak lalu kudi mih hari dia. Nyau baka ke deka tungkup perau aku laban gelumbang. Nyau udah pama agi hari, alai aku tak rembus ba Nengeri Ribai Dayak. Ba pangkalan nya bisi bandung sebuah. Perau aku lalu disangkaika aku ba tumpang bandung nya, laban hari ke agi jai enda ulih disangkai ke tebing.
Semalam nya dia mih tudah aku ninga Laut ke empu bandung nya bejaku. Nyadi bala Laut nya kenu ku cherita datai ari menua Raja Suran, ari baruh Gunung Mesuat. Sida iya mansang deka “belujum” ka buah lebih seratus sepuluh leka ngelaban orang di nengeri Ribai Dayak.
Enti orang dia ulih nyangka penyampau buah nya, bandung sida Laut nya di empu orang nya. Tang enti sangka sida salah, sida laut bempu Kayu Sagu Alu, iya nya kayu pengajih siti ti bisi tumbuh ba menua sida dia. Tak nama utai deka dipinta kitai ulih magang laban kayu nya ngadaka semua utai nya. Angkat ninga dih aku jaku Laut ke madahka buah lebih sida iya seratus sepuluh leka nya.
Pagi siti aku lalu tumu niki ngagai jembatan ke enda jauh ari nya ke alai orang deka belujum. Aku ke mupuk ke tebing nya ngena selapuk ujuk buk enggau baju kechepak. Aku ga tinggi iya ga selapuk ringka, iya ga besai iya ga bebaju taya. Sigat bendar gamal aku sepi aku empu.
“Lalu mih tuan,” ku bala Laut ngelaluka aku. “Aram lalu belujum kitai tu,” ku orang bejaku enggau aku.
“Nama reti belujum?” ku aku ngaga diri enda nemu.
“Belujum mih, mun nuan nemu penyampau buah lebih dalam guni tu nuan empu bandung kamek, enti nuan enda nemu kamek empu kayu Sagu Alu,” ku siku ari sida madah.
Dia aku lalu bepusin-bepusin ngena keris ke diberi apai aku. Aku endang agi ingatka penyampau buah lebih nya.
“Seratus sepuluh leka!” ku aku.
“Alah mih kami tu enti pia,ney po ngan,” ku orang nya. “Nya alai bandung tu lalu diempu nuan mih.”
“Aku enggai empu bandung nya nadai dikena kita pulai,” ku iya. Aku semina ngambi barang temaga, reta baka setawak, engkerumung, enggau dumbak ke lalu dibantai sida ngagai perau aku. Udah nya aku lalu mupuk ga ngejangka menua Ribai Dayak, ke alai aku bulih reta enggau mudah.
Nyau kelama aku ke udah bedayung, dia aku lalu datai ba menua Batu Titi ke Bepampang Tujuh Nanga, Saka Ulak Jawa, Ai Beranti Tujuh Nanga. Aku lalu nyangkaika perau ba jematan lalu terus bejalai ke rumah orang. Datai ba rumah dia alai aku lalu betemu enggau Simpulang Gana. Aku sigi ngelala ga Simpulang Gana.
“Oh lama udah tua enda betemu,” ku Simpulang Gana ngelaluka aku.
“Au, lama endar mih tua udah enda betemu,”, ku aku ga nyaut. “Nama main nuan tu tak bisi di menua orang dih?” ku aku nanya Simpulang Gana.
“Baka tu,” ku Simpulang Gana. “Aku tu suba bebini ngambi Endu Serentum Tanah Tumbuh. Udah nya lebuh kami dua udah nyundang pinang kami dua lalu nemuai ngagai rumah aka aku empu, Dayang Putung Kempat. Nyadi lebuh iya mandi, dia iya tak mandi ari ili bini aku. Dirara aku enda ulih.
Udah bekau nya isi iya tak lalu muruk. Kami enda nemu ngubat iya agi, nya alai iya lalu diperaratka. Iya lalu diapung Ini Manang ke lalu nempa iya baru. Iya pen lalu pulai bajik baru. Udah nya iya lalu dibeli Pati Melayu Puteri Bunsu ke empu menua tu ngena Batu Pengajih ari Ini Manang. Nya alai aku ke bisi ditemu nuan ditu,” ku Simpulang Gana becherita ngagai aku.
“Nya alai sida tu,” ku Simpulang Gana nampung cherita iya, beperang ngelaban Raja Kumbang, tang lalu enda ulih alahka, laban sida ke enda teirupka ai selabu ke selalu dibinti bala Kumbang. Enti nuan tak bisi runding ni enda pama!”, ku Simpulang Gana madah ngagai Aku.
“Enti kita begunaka penemu enggau tulung aku, deka ga aku enggau,”, ku aku nyaut Simpulang Gana.
Malam nya aku lalu ngasuh sida ngumpul buah entawa mayuh bendar, lalu diasuh aku tabur sida ngagai kuta Raja Kumbang. Pagi siti bala Raja Kumbang lalu begau berebutka buah entawa nya tadi, ngumbai buah entawa nya mas. Laban sida ke balat bendar berebut nya ti ngujungka kuta sida lalu terumpang.
Udah kuta sida iya terumpang nyamai bendar bala aku, bala Simpulang Gana tama ke dalam. Nya ti ngujungka Raja Kumbang lalu alah, sereta lalu kena tangkap. Tang iya minta kasih ngagai sida Simpulang Gana minta enda munuh iya enggau kaban iya. Dikena nganti nyawa sida iya, Raja Kumbang laban iya ke tukang, semaya deka meri Simpulang Gana perau, laban iya ke bisi Gadin penyarin dandang umai, bisi Meliba nyala nanga sungai, bisi Mawing ngiling enda nginsap, bisi Mambu bebaju ke udu balat gerenyap nya orang kaban Raja Kumbang magang ke nemu ngereja semua macham utai.
Nyadi aku udah nya nyau beiparka Pati Melayu Puteri Bunsu, laban ke udah enggau iya ngalahka Raja Kumbang.
Angkat aku ari menua Pati Melayu nya, lalu mudik Batang Gellong. Simpulang Gana lalu masuk Nanga Sungai Limau Janting. Datai aku ba Nanga Engkaramoh, bala kami serumah nyau begau meda aku ke datai mai utai ngemayuh nya. Udah nya sida pan lalu mantaika utai ke diulih aku nya. Gaga bendar indai aku meda penatai aku mai perengka enggau reta..
ambih.......

JELENGGAI

● JERITA TUAI : JELENGGAI
Jelenggai tu siko peturun tuai kitai Iban ka sigi berani serta rindu bendar pegi belayar ngiga nasit. Asal iya ari Pulau Sumatra lalu pengujong pendiau iya di Kalimantan Barat. Rambau nya kelia, kitai mensia agi arap bendar begiga ka nasit besai enti kitai deka kaya, raja, lantang serta senang dalam pengidup kitai. Pia mega rambau nya kelia kitai mensia ngelingi pulau Borneo tu agi arap ka mensia tau bulih nasit besai enti sida tetemu tauka ngembuan “Buah Paoh Laba” ti selalu di kenang bisi tumbuh di tengah pulau di tasik luar din. Taja pia, nadai siko orang udah di kenang tatemu ka pun Paoh Laba nya.. Nyadi Jelenggai tu, taja iya orang pemindah serta selalu belayar nitih ka kapal orang, nadai kala tetemu ka nasit ti menyana serta pendiau ti ngemantup ka ati iya. Ati iya mega keras bendar deka nguji ngiga pun Paoh Laba ti ka selalu nyadi buah kenang anak mensia..
Ari siti iya lalu berengkah nebang kayu ka ramu dikena iya ngaga perau layar ti besai bendar udah digaga sida di menoa nya. Udah tembu perau nya tadi, iya pan nyendia ka bekal serta ngiga kelasi ka berani enggau iya belayar ngelangkah tasik besai ngiga pulau ka alai Paoh Laba nya tumbuh..Tumu pagi siti, sida lalu bakejang angkat nuju menoa matahari tumboh. Kira tiga bulan sida udah belayar lantang, ninjau pulau siti ngagai pulau siti, ngetu ari menoa siti ngagai menoa siti sambil bedaja serta bejalai ngemata ka rampa pemansang enggau dagang menoa orang..
Nyadi dinihari siti leboh sida benong meraka tasik besai siti, dia sida bersatup enggau ribut pulas uchong ti besai bendar. Ai tasik ba endor pulas uchong tu mangka nyau bebuli nyadi pulas ai ti besai serta dalam bendar. Perau layar Jelenggai pan nyau bepusin baka gasing kena taban ka pulas ai bebuli nyadi nya tadi. Meda perau layar diri enda ulih di tan ka ari di telan pulas ai bakanya, Jelenggai lalu ngasoh bala kelasi iya terjun ngidup ka diri. Iya endang enda ngadang diri idup kena pangka ka pulas ai di tengah tasik besai bakanya. Leboh iya ka bepagut ba tisau perau nganti ka karam, dia iya sempat merening kiba-kanan ari atas sebun ai ka bebuli ngasing nya tadi lalu tapeda ka sabatang kayu tumbuh ti tinggi serta besai bendar enda jauh ari nya..Udah nemu tunga batang kayu nya, Jelenggai pan lalu enda chechamang agi lalu terjun ninggal ka perau layar iya ka deka di telan pulas ai nya tadi lalu nyemerai enggau naka ulih nanjak pusin ai deras nuju pun kayu ti di peda iya tadi. Datai iya di tebing pulau ka alai kayu nya tumbuh iya pan lalu bejalai napat ka kayu ti besai serta tinggi nya. Datai iya ba pun kayu nya iya pan lalu niki ngagai pun dan kayu nya ka endor iya dudok belelak serta mega ngemata ka sanentang perau iya ka ditelan pulas ai nyangka bisi bala kelasi iya ti agi idup. Kapal enggau kelasi iya pan nadai dipeda agi. Angin pulas uchong pan nadai ga agi bepuput. Ai tasik pan semina linggang gumbang dipeda begadai-gadai mangka ka tebing. Iya pan alit bendar ati..
“Ngenyampat nya ga hari beribut pulas uchong datai, ngenyampat nya ga iya badu,” ko runding Jelenggai dalam ati iya din.“Nama penyadi aku tu diau saiko-iko, saorang-orang di pulau tu,” ko ati iya bejako kadiri. “Enggai enda pan ngiga cara ngangkat ka diri ari pulau tu meh aku,” ko iya bejako kadiri..Apin bangat lama iya udah nat ka diri balelak ba dan kayu nya tadi dia iya ensepi langit tak lindong baka ka kena matahari gelana. “Enda patut tu deka kabut baru,” ko ati iya bejako kadiri. Malik iya ka atas dia iya tapeda ka siko burung ti besai bendar ngindang di langit deka ngiga dan endor ingap ba kayu ka endor Jalenggai nya tadi..
Burung nya nyau makin semak. Leboh iya deka ngadu ka diri ingap ba puchok kayu nya, dia ubon pala Jelenggai nyau berasai chelap kena tiup sayap burung nya. Udah burung nya inggap, dia Jalenggai lalu berati ka burung nya. Tada burung nya nyau mesai pah kitai mensia. Kaki iya bisi mesai batang engkabang..“Kada enda tu burung ka dikumbai orang Burung Geruna,” ko ati Jalenggai.Nyadi burung geruna tu pasang burung geruna ti udah di bunuh Abu Tinggang leboh iya ka batemu enggau Dayang Laing, indai sida Bintang Banyak dalam dua tauka tiga serak dulu ari tu..
Jalenggai pan lalu berunding deka nepan tada burung geruna nya awak ka ulih mai iya terbai ngagai tanah besai. Iya pan lalu niki begadai-gadai ngagai puchok kayu nya. Datai iya diatas din iya pan lalu bepagut ba tada burung geruna nya. Kain labong iya pan lalu dibuka iya kena iya nanchang diri ba kaki burung nya awak ka enda labuh enti burung nya udah tarebai..Laban burung geruna nya besai bendar, Jelenggai ka bepagut ba tada iya endang nadai berasai ba burong nya. Baru udah tengan niki matahari pagi nya, burung geruna nya pan angkat ngebu ka diri terbai ngagai langit tinggi atas remang. Rampa menoa nyau sedandang dipeda Jelenggai ari atas din. Burung nya pan lalu terbai ngebus ka remang. Jari Jalenggai pan nyau bisi berasai penat serta enda tentu ulih bepagut lama. Ati iya pan nyau makin rawan laban iya makin lama agi makin tinggi agi ga iya dibai burung geruna nya terbai.
Nyau kelama udah nya, sepi iya tak ngelayang burung geruna nya tadi terbai ngindang. Malik iya ka baruh dia iya tapeda ka padang chapi enggau kerbau orang besai bendar.“Tentu burung geruna tu ngindang deka nyambar chapi orang ka dibaruh din,” ko ati Jelenggai. “Enti bakanya, nya meh maia aku nerjun ka diri. Tentu menua tu menua tanah besai lalu tau ka jalai aku pulai ila,” ko iya ga berunding kadiri.Enda lama seduai udah ngindang, sepi iya burung geruna nya tak lalu nerjun kadiri ari langit lalu nyambar siko chapi ti besai bendar. Ati Jelenggai naka iya ka rawan dibai burung nya terjun ari langit nyin. Serta tarengkah kaki burung geruna ba belakang chapi nya, Jelenggai pan lalu muka tanchang kain labong iya lalu maring ka diri ka tanah.
“Akai rai…..,” ko Jalenggai, leboh iya ngangkat ka diri sambil ngesai ka debu tanah padang chapi ari tubuh iya. “Nyangka apin maia aku tu mati enti baka tu!” ko dalam ati iya din sambil ngenang pemerinsa ti udah di tempoh iya dalam pejalai iya sekali tu.
Angkat iya ari nya sambil melit ka kain labong iya ba pala, iya lalu bejalai nuju rumah orang sabuah ti mit enda jauh ari tisi padang chapi nya tadi. Datai iya ba kaki tangga, iya pan lalu nanya ka penyadi rumah orang nya. Dinga iya munyi indu siko nyaut serta ngasoh iya lalu. Iya pan nuduk ka diri di ruai, laban indu nya benong berapi. Serta udah mansau asi, indu nya lalu mela iya makai.
Leboh iya udah tembu makai, seduai pan lalu barengkah berandau enggau pangan diri. Jelenggai lalu madah ka nama diri lalu nusoi penatai iya serta enggau semua penusah ti di temu iya di rantu jalai sampai ka iya rembus ba rumah indu nya. Indu nya pan lalu madah ka diri bisi enam iko diri menyadi ka benong nugal di umai.
Leboh hari nyau lemai, bala sida menyadi enam iko nya pan lalu mulai ka diri ari umai. Udah tembu babela makai lemai nya, semua sida lalu berandau enggau pangan diri. Sida menyadi lalu madah ngagai Jalenggai, “kami enam ti tuai agi ari iya tu turun tiap-tiap hari ka umai, lalu iya ka biak ka kami tu diasoh kami nyaga rumah.”
Tumu pagi tiap tiap hari, sida enam iko diri menyadi turun baka ka ngelamatu, lalu ngasoh Jalenggai enggau menyadi bunsu sida tinggal di rumah. Nyau kelama seduai udah tinggal kadiri ngerja pengawa rumah dia deh indu nya nyau bisi ngembuan pengarindu ati deka jadi enggau Jalenggai. Nyadi Jalenggai lalu bedau meri saut ngagai indu nya laban ka agi berunding nampong pejalai iya ti ngiga buah Pauh Laba, lalu enti iya jadi enggau indu tu tentu iya enda ulih mindah jauh agi. Nyau kelama udah nya baru Jalenggai madah ka ngagai indu nya iya setuju deka jadi enggau indu nya.
Lemai nya, leboh sida nyau lama udah berandau enggau pangan diri, dia adi bunsu sida lalu bejako madah ngagai aka tuai iya pasal runding seduai ti deka jadi melaki bini. Ninga jako seduai munyi nya, sida menyadi bukai iya pan lantang bendar ati. Sida menyadi lalu barengkah ngadu ka seduai jadi melaki bini. Udah tembu pengawa lemai nya, nya baru menyadi sida ka tuai madah ngagai Jalenggai nama bini iya dikumbai Bunsu Bintang Banyak.
Nyau tiga taun bumai lepas nya, seduai pan lalu beranak ka anak lelaki siko ti diberi seduai ia nama Selamuda. Iya tu anak tunggal seduai serta dikarindu ka semua sida sabilik dia. Enti leboh siang hari, seduai menyanak endang enda kala dibai orang nurun gawa di tanah tauka ngerja pengawa bukai. Lalu tiap-tiap kali sabedau bini iya turun, bini iya selalu ngelalau iya enda ngasoh iya muka tajau siti ti dikumbai tajau pengajih.
Ketarubah iya, Jalenggai endang nadai ati berunding deka muka serta nilik utai dalam tajau nya. Tang laban nyau kapuas beribun kadiri, serta mega Jalenggai tu endang orang pamindah lalu enda tentu berapa tan lama netap ka diri ba endor siti, dia ati iya lalu berasai enda nyamai nadai pengawa serta nadai orang enggau bejako tauka dipeda. Tambah mega ati iya endang seruran agi ingat ka tuju diri ka nurun pegi kelia, iya nya ngiga Buah Pauh Laba, bedau ngemuas ka ati iya. Tambah mega kenyau ari iya datai menya, iya endang bedau nemu dini menua ka endor iya sangkai leboh iya terjun ari kaki burung geruda suba. Kebuah pia laban iya nadai nemu orang bukai diau ba menua nya kalimpah ari sida bini iya menyadi.
Amat mega semua utai ti dikadeka ka seduai menyanak bisi disedia ka bini iya magang, tang tuju ati Jalenggai ka pegi nya endang bedau tepantup. Iya bedau nemu pemisi utai ti di kumbai Buah Pauh Laba ti ka kenang buah mulut anak mensia enti deka idup kaya, raja, lantang enggau senang. Pengidup iya begulai enggau sida Bunsu Bintang Banyak endang bisi jalai pengaya, pengaraja, pengalantang serta panyenang ti selalu di sebut dalam leka sampi kitai mensia. Tang semua utai nya tadi di sepi iya naka seduai menyanak kadiri aja, enda dikunsi ka enggau diri sabilik, kaban belayan serta pangan bukai di menoa diri. Nya alai semua pengaya enggau pengaraja dalam dunya tu tau ngasoh kitai enda lantang enda senang enti iya semina ka empa kitai empu aja.
Ari pendiau ka madai enda nyamai asai bakanya, tambah mega ari jako lalau bini iya tiap-tiap hari, dia iya lalu barengkah sangka ka tentu bisi utai ka nyelai bendar dalam tajau nya alai tudong tajau nya enda tau di buka. Nyau kelama Jalenggai bemain enggau runding ti deka nilik utai dalam tajau nya, hari siti udah bala sida bini iya menyadi turun magang, dia iya lalu ngebak ka tudong tajau pengajih nya lalu nilik ka dalam kin.
Leboh iya nilik ka dalam mua tajau nya, dia iya takenyit bendar tak bisi meda rampa menoa di baruh din. Iya pan lalu alit bendar ati. Nya baru iya nemu kebuah nadai mensia bukai diau semak nya dia laban menua ka endor iya nya tadi di kebong langit din. Iya pan lalu terus nilik ka baruh kin ngemata ka bala anak mensia ti benong bumai, serta benong ngelabuh ka benih.
Udah bekau nya, Jalenggai pan lalu belaboh tusah ati berunding ka utai ti di peda iya tadi serta enggau pendiau sida menyanak. Ari nya tadi, moa iya barengkah bebali puchat, serta tubuh iya pan mansang lembut. Leboh maia makai lemai, dia Jalenggai seduai anak iya dipeda sama enda tentu kenyang lalu gamal seduai iya pan berupai tusah serta irau.
Meda seduai iya baka nya, Bunsu Bintang Banyak pan lalu nanya Jalenggai kebuah iya lembau makai serta berupai tusah ati. Jalenggai endang enda belalai lalu madah ka diri bisi muka serta nilik utai dalam tajau nya ngagai bini iya. Ari nya tadi iya bisi berasai lalengau ka sida di menua lalu mai bini iya Bunsu Bintang Banyak nemuai ngagai menua sida iya empu.
Ninga munyi nya, bini iya pan lalu nyabak nyedan. “Nyadi aku enggau kami menyadi tu enda tau nurun ka dunya di baruh din laban nya endang udah nyadi ukum Raja Petara leboh iya ngasoh apai kami Bunsu Ribut nyerara ka kami ari indai kami Dayang Laing menya. Aku nemu nuan, lama laun, tentu enda betah diau di langit tu agi. Nya kabuah aku selalu ngelalau nuan enda ngasoh nuan muka moa tajau nya lalu aku mega endang tentu selalu agi belala begulai enggau seduai ti endang dikarindu ka aku,” ko Bunsu Bintang Banyak madah ngagai Jalenggai.
Salemai nya leboh ka berandau, Bunsu Bintang Banyak endang seruran laboh ai mata mangku anak iya. Iya pan lalu meri ajar ngagai Jalenggai baka tu, “Nyadi pengawa kami Bintang Banyak tu ngemata ka orang bumai dalam dunya di baroh din. Leboh maia dini hari mabu lalu kami bisi di peda kita di kebong langit ari dunya din, nya tanda kita enda tau enda lalu belaboh nugal. Enti kita nugal laun ari nya tauka udah kami di peda kita lepas ari kebong langit maia dini hari dalam, umai kita deka enda nyadi lalu ngujong ka kita enda bulih padi.”
“Leboh nuan ka begulai enggau kami nuan udah meda bala menyadi aku nadai kala diau di rumah. Sida enda tau enda turun baik ka bisi tauka nadai pengawa di kerja di umai. Semina aku aja ti bisi diau, tang aku apas-apas di peda ari dunya kita laban aku ti pemadu mit ka kami diri menyadi,” ko Bunsu Bintang Banyak ngajar Jalenggai.
“Pia mega kami menyadi selalu mindah nitih ka maia enggau musim, lalu pemindah kami tau nyadi ka chuan teladan anak mensia enti deka belaboh ngerja pengawa baka pengawa umai tauka pengawa bukai,”ko Bunsu Bintang Banyak ngajar Jalenggai.
Samalam-malam nya Bunsu Bintang Banyak ngajar Jalenggai seduai anak iya chara beguna ka pejalai Bintang Banyak di langit enti deka ngerja pengawa di dunya sambil nyendia ka barang enggau bekal ka dibai seduai menyanak pulai.
Kira dinihari pagi nya, Jalenggai seduai anak iya pan beradu deka nurun. Bedau nurun, Bunsu Bintang Banyak lalu merap seduai menyanak lalu ngasoh Jalenggai seduai anak iya ngingat ka jako ajar iya. Semua sida menyadi bukai iya pan sama nitik ai mata laban ka agi belala begulai enggau seduai. Udah nya sida menyadi lalu muka mua tajau pengajih nya lalu ngulur ka seduai menyanak ari langit ngagai dunya di baruh ditu. Sekumbang ka nurun tu Jalenggai seduai anak iya seruran malik ka atas ngagai endor bala sida Bini iya nilik. Makin lama agi, jauh agi ga gamal sida tujoh iko nya sampai enda dikelala moa, semina bintang aja ka dipeda kelip-kelip manchar di kebong langit.
Datai di dunya tu, Jalenggai pan lalu nusoi pejalai diri kenyau iya ka belayar ngiga Buah Paoh Laba datai ka iya rembus di langit lalu jadi enggau Bunsu Bintang Banyak. Iya mega lalu ngajar orang bechuan ka Bintang Banyak enti deka ngerja pengawa awak ka pengawa sida nyadi. Ajar tu mengkang dititih ka bansa kitai Iban datai ka saharitu.

Asal Iban Nemu Nyabong Manok

● Asal Iban Nemu Nyabong Manok.
Nyadi keterubah iya orang bebuti belaban nyabong manok nya Raja Machan ngelaban Ambong Mungan. Nyadi Ambong Mungan tu alah sabong laban Raja Macham. Malu alah nyabong, nya alai Ambong Mungan belelang ngiga manok sabong ngagai sida Keling di Panggau Libau. Bulu manok ke deka digiga iya nya tuntong lang ngindang terbai, biring belangking pipit kechuai. Datai iya di Panggau Libau, dia Keling madah ka diri nadai ngidup ka manok ngemanah nya bulu. Iya lalu ngasoh Ambong Mungan ngiga ngagai rumah sida Sengalang Burong, laban sida din suah didinga bisi nupi manok manah bulu.
Ninga ajar Keling, Ambong Mungan lalu mupok ngagai rumah sida Sengalang Burong. Datai iya ba Aki Lang, iya lalu nusoi penemuai diri ngagai sida iya. Aki Lang lalu madah ka diri nadai nupi manok ngemanah nya bulu. Iya lalu ngajar Ambong Mungan ngiga manok ngagai Petara ka langit.
Udah tembu berandau enggau Sengalang Burong, Ambong Mungan pan lalu mupok. Nyau ka lama iya udah bejalai, iya pan datai ba Lembang Palang Subang, Nyeliah ka karang miga segala, datai di tuchong bukit sigi besenggal tinggi, nyagu ka lengi moa benda, endor rumah Raja Petara. Datai iya di rumah, iya lalu nusoi penemuai diri ke ngiga manok bulu tuntong lang ngindang terbai, biring belangking pipit kechuai.
Raja Petara madah ka diri bisi nupi manok bulu nya. Tang leboh nya manok nya udah bejalai jauh ngair ka langit. Udah iya ninga penemuai Ambong Mungan, Raja Petara lalu ngambi umpan kena iya ngumbai manok nya pulai kia. Enda bangat lama udah iya ngumbai, manok nya pan datai beteratak inggar bendar. Bulu manok nya ngenjing perenching peda Ambong Mungan. Udah manok nya ditangkap, Petara madah ka manok nya enda tau alah disabong. Ninga jako Petara munyi nya, Ambong Mungan gaga bendar ati, laban manok ke diambi iya nya enda tau alah disabong.
Udah nya Ambong Mungan mulai ka diri. Datai iya di rumah, iya ninga Kendawa pen udah ga nyau ngiga manok sabong ka menoa sebayan, nepat Ensing Jara. Nyadi bulu manok giga Kendawa nya biring gerunggang. Ambong Mungan lalu nyabong baru ngelaban Raja Machan. Raja Machan pan alah nyabong ngelaban iya, laban manok ke disabong iya nya endang disumpah Petara enda tau alah.
Nyadi Ensing Jara ke ditepat ka Kendawa ngiga manok di Sebayan nya Antu Anda Penyabong ke ngemata ka samengat manok ke mati disabong kitai di menua tu.

Jerita Antu Gerasi Tinggi

● Jerita Antu Gerasi Tinggi.
Ba taun 1970an.Ba menua Belawai,Kapit din.Nyadi lemai bisi ibuk Inya enggau ibuk Bungan tu bebai kumai kin agai Ulu Semunjan ba Belawai Kapit.Saduai ia bebai ngabas umai maianya alu ngambi ensabie enggau buah rampo beto mega.Enyau pagi ari sitek saduai ia kumai meh agai umai ibuk Inya tadi.Datai din tadi meda umai enyau senawah aja laban baka dipangka ribut.Saduai alu betanya pangan diri.
Amang,nama umai kami duai Sandai tu enyau baka biau balai,malam tadi nadai ga ribut ujan deh ko ia nnya Bungan. Bungan alu nyaut.
”Au amai ko nuan Amang,tak nadai ribut ujan demalam tadi,kati umai nuan tu bakanya deh.Uji nuan tua nyidik nama utai nyadi.Enti enya jelu negi tua ngasuh sida apai tuai ngasu kitu ga.Ngica bulih jani besai bisi dikasam kena maia ngetau ila.”Inya alu bejako baru.
”Au amang,nuan ngidup ke api dulu,aku katas kin agai punjung umai ngabas kin.Nyidik bekau utai nyelai baka tu ko ia madah agai Bungan.
”Udahnya Inya alu niki katas punjung umai kin,bisi enda lama udahnya dinga Bungan tak nyeraoh Inya madah diri mati.Belanda tudah Bungan tadi ngemai duku datai din ia meda.Enyau ka luput tudah tuai meda tubuh Inya enyau rumpung baka diketup utai besai.Kulit pala Inya baka dititek,agi rimpak sapiak. Diak Bungan meda kemayang antu tinggi(antu gerasi nyumbuh) lari ke babas kin sereta antu nya dekus dekus laban ia takut meda bulu landak ba sanggul ibuk Bungan tadi.Ka ia nerekam ia alah semangat diak antu nya merung ba kampung puang.Ibuk Bungan temati kutu alu duduk ngumbai ibuk Inya aja ba diak.Mata ia kosong runding pen kosong tak nadai nemu runding.
Pulai jerita ba rumah panjai din tadi.Diak enda nyamai at irau laban ka datai lemai saduai nya empai atai sereta sarinya nyelai amai,uduk ngelamato chapoh begagai tak nekus nekus tama keruai ke tanju sereta ia meda manok majak empekak belama.Uduk baka memunyi merung sarinya indah baka bisi utai dilara.Tudah Sandai pen bakanya mega enyau enda lantang ati sereta alit ati,meda uduk ia bisi ngenujuh iku enyau nukung ngimbai palan pinggai pemakai sida empu ba ruai alu iku uduk enya melit baka ke takut amai.Sari sari sida sarumah alit ati amai meda manok sekayu rumah panjai empekak belama,babi meruik baka ka minta makai,uduk tak gali manah ba ruai nadai dipeda sesipa kiba kanan.
Diak Mendau enggau Sandai bebai ngiga dua iku nya tadi alu nitih ke umai kin ngemai senapang.Berumban saduai ia bedarat laban ngenangi ari petang negi.Datai ba umai Inya diak saduai reranggau ngangau ke nama saduai ia.Lebuh reranggau tadi diak saduai ia meda uyut Bungan ti penuh buah rampo ba langkau.Diak saduai ia enda nyamai alu meda umai sedandang baka biau balai.Diak saduai alu nanjak katas umai diak meh saduai meda utai nyelai.Diak saduai meda Bungan duduk baka orang gila ngimbai tubuh Inya ti udah nadai.
Saduai ia temati kutu meda utai bangat nyelai amai.Jari Inya rumpung sereta pala ia baka diketup utai besai sereta lengan Inya carik diketup utai.Diak lama Mendau enggau Sandai tu berati utai belahnya,ditanya Bungan,nama utai nyadi tang Bungan enda nyaut sereta ia mata ia melut merening katas kin.Meda bakanya diak Mendau ngasuh Sandai bepadah ke rumah kin ngica bisi orang nulung saduai ia ngurus tubuh Inya ke udah dibai petara pulai nya.Sandai nadai bepikil agi alu nurun ari punjung umai alu bepadah meh ke rumah.
Nyadi sekumbang Mendau ba datas tadi nguan bangkai Inya enggau tudah bini ia baka ora ng gila tadi diak Mendau berasai bulu pego ia niki sereta ngasai pala ia mesai chapan.Diak dia alu nepo seterum alu nimbak ke langit bisi meniga kali diak baru ati ia lantang sereta enda takut agi.Sereta ia bado nimbak tadi diak ia ninga utai semetak aja kayu baka patah nuju tinting bukai.Baka antu rari ke utai.Sepi Mendau bulu pego ia bediri baru mega.Dambi ia baru seterum alu ditepo ia baru alu ditimbak ia ke tinting kin,peda ia utai ba din nadai memunyi agi sereta nimbak baru ga dahnya laban enyau pedis ati meda ulah antu enya nyatik mensia bakanya.
Bisi dahnya enyau ka lemai endar ari diak sida sarumah tadi datai ngambi bangkai Inya mega.Sereta Mendau ngemai Bungan pulai ke rumah panjai sida ia mega.Lebuh enyau malam ari lebuh nyengai Inya diak sida tadi ninga utai baka nama uduk gerasi nyalak nebing rumah panjai.Tesepar aja bala uduk ditupi anak mensia tama karuai alu nekus nekus takut.Sereta ulih dipeda iku uduk nya engkilong sereta ngansak duduk ningkap ngimbai sida mensia ba ruai tadi.
Semalam malam sida meda mata antu gerasi teliau aja ba luar rumah panjai sereta jejampat siku orang tuai ngambi engkerabun bisa alu ngasuh genap mensia ngunsut tubuh diri ngena engkerabun sereta pengudahnya engkerabun ditabur ba ruai ba bilik ba tanju.Tang balat agi maioh semaioh agi mata antu gerasi musing rumah panjai nya tadi.Diak bisi apai tuai siku benama Supang ti ulih tepeda ke antu diak ia meda antu gerasi bisi ngelima iku ngiga jalai ka tama ka ngambi bangkai Inya tadi.Uduk antu gerasi endang besai mega.Diak Supang bisi penemu tang ia enggai mantai diri sereta sida sarumah panjai benung takut diak Supang ada tama ke bilik alu nunu salukai sereta dahnya ia ngadu perengka baka piring baka utai bukai alu dambi ia uyut alu ditepu ia piring nya tadi.
Maianya nadai siku meda Supang ngadu utai nya ba bilik din.Diak Supang alu maca jampi sereta penemu diak alu nerebai ke piring ke uyut enya mega.Seretai ka dini ari diak antu gerasi nadai agi musin rumah panjai nya agi.Alu maia pagi nya bangkai Inya ditumbak nadai penanggul mega.Pengudah di adu manang diak nadai apa nadai nama meh utai nyadi agi..